Кабыл алынган убакыт 14.11.2025, Түзөтүлгөн 20.02.2026, Кабыл алынган 24.03.2026

Герман жана англис тил илиминде этишти изилдөөнүн тарыхы

Назгуль Джаркинбаева, Амангельды Бекбалаев, Эльмира Жумакеева, Айана Мурзабаева

Морфологиялык, семантикалык жана синтаксистик деңгээлдерде этишти системалуу сүрөттөө герман тил илиминде теоретикалык көйгөй бойдон калууда, анткени англис тили – аналитикалык түзүлүшкө ээ батыш герман тили – менен флективдүү парадигмасы кыйла толук сакталган немис тилинин ортосунда типологиялык айырмачылыктар бар. Бул изилдөөнүн максаты – герман тилдеринин контекстинде англис тилиндеги этишти талдоо, атап айтканда анын чак, түр, жак, ыңгай категорияларын, этиштин парадигмасын (жактуу/жаксыз формаларын), ошондой эле сүйлөмдөгү ролун, айрыкча предикативдик жана валенттүүлүк касиеттерин изилдөө болду. Англис жана немис тилдеринин академиялык грамматикаларына, терминологиялык маалымдама сөздүктөргө жана классикалык жана заманбап окумуштуулардын теориялык эмгектерине таянып, изилдөөдө салыштырма-типологиялык, сүрөттөөчү жана концептуалдык синтез ыкмалары, ошондой эле диахрондук-синхрондук талдоо жана синтаксистик валенттүүлүк талдоосу колдонулду. Этиш теориясынын өнүгүшү Панининин санскрит этиш тамырларын талдоосунан жана Александрия мектебинин ыңгай жөнүндөгү окуусунан баштап, А.А. Потебня менен В.В. Виноградовдун негиз салуучу эмгектери аркылуу азыркы филогенетикалык жана корпус негизиндеги изилдөөлөргө чейин каралды. Жактуу жана жаксыз парадигмаларды салыштырма талдоо негизги типологиялык асимметрияны аныктады: морфологиялык жак категориясы англис тилинде Present Simple чактын үчүнчү жак жекелик формасына чейин кыскарганына карабастан, тил төрт аспекттик топ жана үч убакыттык план боюнча бөлүштүрүлгөн он алты чак-аспект формаларын, анын ичинде диахрондук келип чыгышы жана модалдык-убакыттык семантикасы талаштуу бойдон калган төрт Future-in-the-Past конструкциясын өнүктүргөн. Үч атаандаш классификациялык моделдин алкагында каралган түшүнүк-структуралык айырмачылык категориялык эмес, градуалдуу мүнөзгө ээ экени аныкталды, бул грамматикализация басымы жана функционалдык жыштык менен шартталган. Этиш-предикаттын үстөмдүк ролу центростремителдик потенция теориясы жана тилдер аралык валенттүүлүк маалыматтары аркылуу тастыкталып, этиштин аргументтик позицияларды ачуу жөндөмү герман тилдерине мүнөздүү типологиялык туруктуу белги экендиги көрсөтүлдү. Алынган жыйынтыктар теоретикалык грамматика, герман тилдеринин типологиясы жана англис тилинин тарыхы боюнча университеттик курстарда колдонулуп, ошондой эле этишти лексикографиялык жана корпус негизиндеги сүрөттөө үчүн негиз боло алат

диахрония; жактуу формалар; центростремителдик потенция; валенттүүлүк касиеттери; грамматикализация; перифрастикалык конструкциялар
32-41
Dzharkinbaeva, N., Bekbalaev, A., Zhumakeeva, E., & Murzabaeva, A. (2026). The history of verb studies in Germanic and English linguistics. Bulletin of the Bishkek State University, 24(1), 32-41. https://doi.org/10.35254/ss/1.2026.32

Колдонулган булактар

  1. Arkadiev, P.M. (2020). Morphology in typology: Historical retrospect, state of the art, and prospects. In Oxford research encyclopedia of linguistics. Oxford: Oxford University Press. doi: 10.1093/acrefore/9780199384655.013.626.
  2. Asri, W.K., Rhamadanty, W.A.U., Burhamzah, M., & Alamsyah, A. (2024). Analyzing semantic shifts in English and German by exploring historical influences and societal dynamics. Studies in English Language and Education, 11(2), 1085-1100. doi:10.24815/siele.v11i2.37460.
  3. Biber, D., Johansson, S., Leech, G.N., Conrad, S., & Finegan, E. (2021). Grammar of spoken and written English. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.
  4. Blokh, M.Y. (1994). A course in theoretical English grammar. Moscow: Higher School.
  5. Camp, H. (2020). Morphology in English. Macrolinguistics and Microlinguistics, 1(2), 78-84. doi: 10.21744/mami.v1n2.7.
  6. Chafe, W.L. (1975). Meaning and the structure of language. Chicago, IL: The University of Chicago Press.
  7. Close, R.A. (1975). A reference grammar for students of English. London: Longman.
  8. Craevschi, A., Babinski, S., & Cathcart, C. (2025). Semantics drives analogical change in Germanic strong verb paradigms: A phylogenetic study. arXiv. doi: 10.48550/arXiv.2502.17670.
  9. Deng, Y., Liu, D., & Wu, S. (2022). Academic English verbs across disciplines: A corpus study and its implications. Ampersand, 9, article number 100093. doi: 10.1016/j.amper.2022.100093.
  10. European Commission. (2024). Verb valency in Germanic: Diachronic analysis and reconstruction of protolinguistic scenario. doi: 10.3030/101150253.
  11. Fedulenkova, T., & Basova, T. (2020). Representation of issues in modern linguistics in the textbook by L.N. Churilina. Nizhny Novgorod Linguistics University Bulletin, 49(1), 166-174. doi: 10.47388/2072-3490/lunn2020-49-1-166-174.
  12. Fehringer, C. (2019). German grammar in context (3rd ed.). London, UK: Routledge.
  13. Galkina-Fedoruk, E.M. (1957). Modern Russian: Lexicology, phonetics, morphology: A textbook for departments of Russian language and literature at teacher training colleges (2nd ed.). Moscow: State Educational and Pedagogical Publishing House of the RSFSR.
  14. Günther, F., Smolka, E., & Marelli, M. (2019). “Understanding” differs between English and German: Capturing systematic language differences of complex words. Cortex, 116, 168-175. doi: 10.1016/j.cortex.2018.09.007.
  15. Halliday, M.A.K. (1994). An introduction to functional grammar. London: E. Arnold.
  16. Harchaoui, S., & Modicom, P.‑Y. (Eds.). (2025). Verb‑third phenomena in Germanic verb‑second languages: Historical and variational perspectives (Open Germanic linguistics 15). Berlin: Language Science Press. doi: 10.5281/zenodo.16309627.
  17. Hlykhovtseva, K., & Hlykhovtseva, I. (2022). Reflection of the essence of linguistic units in the forms of statements about language. Philological Review, 2(20), 13-21. doi: 10.31499/2415-8828.2.2022.268639.
  18. Hogg, R., & Denison, D. (2008). A history of the English language. Cambridge: Cambridge University Press.
  19. Iskandarova, Sh.M., & Ganieva, Sh.A. (2024). On the issues of phraseological valency. Educational Administration: Theory and Practice, 30(6), 2142-2145. doi: 10.53555/kuey.v30i6.5668.
  20. Ivanova, I.P., Burlakova, V.V., & Pocheptsov, G.G. (1981). Theoretical grammar of modern. English. Moscow: Higher School.
  21. Kashyap, A.K. (2019). Language typology. In G. Thompson, W.L. Bowcher, L. Fontaine & D. Schönthal (Eds.), The Cambridge handbook of systemic functional linguistics (pp. 767-792). Cambridge: Cambridge University Press.
  22. Kodukhov, V.N. (1974). General linguistics. Moscow: Higher Education.
  23. Laporte, E., Nam, J., Ranaivoson, J.F., & Nakamura, T. (2025). Support verbs that are not verbs. Language Sciences, 111, article number 101741. doi: 10.1016/j.langsci.2025.101741.
  24. Leech, G., Hundt, M., Mair, C., & Smith, N. (2010). Change in contemporary English: A grammatical study. Cambridge, UK: Cambridge University Press. doi: 10.1017/CBO9780511642210.
  25. Lyons, J. (1968). Introduction to theoretical linguistics. London: Cambridge University Press.
  26. Manzini, M.R., & Savoia, L.M. (2011). Grammatical categories: Variation in romance languages. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/CBO9780511974489.
  27. Maslov, Yu.S. (1975). Introduction to linguistics. Moscow: Higher School.
  28. Morozova, I.B., & Pozharytska, O.O. (2025). Theory of English grammar: A university manual (students’ major language). Odesa: University Book.
  29. Oreshko, O. (2009). Verbal government in the Russian language: A comparison of constructions in Russian and Czech. (Bachelor’s thesis, Masaryk University, Brno, Czech Republic).
  30. Ospanova, Z. (2023). The communicative and pragmatic potential of non-standard vocabulary. Xlinguae, 16(1), 246-255. doi: 10.18355/XL.2023.16.01.19.
  31. Parrott, M. (2010). Sentence constituents: Basic principles. In Grammar for English language teachers (pp. 292-314). Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/9781009406536.024.
  32. Potebnya, A.A. (1958). Notes on Russian grammar. Moscow: State Educational and Pedagogical Publishing House of the RSFSR.
  33. Qobilova, N.S., Majidova, Z.M., & Saidov, X.Sh. (2021). Introduction to Germanic philology: Study guide. Bukhara: Bukhara State University.
  34. Quirk, R., Greenbaum, S., Leech, G., & Svartvik, J. (1982). A university grammar of English. Harlow: Longman.
  35. Radford, A. (1988). Transformational grammar: A first course. Cambridge: Cambridge University Press.
  36. Reformatskiy, A.A. (1998). Introduction to linguistics. Moscow: Aspekt‑Press.
  37. Robins, R.H. (1967). A short history of linguistics. London: Longman.
  38. Robins, R.H. (1989). General linguistics (4th ed.). London: Routledge.
  39. Shvedova, N.Yu., Belousov, V.N., Kasimova, G.K., & Korobova, M.M. (1989). Word and grammatical laws of the language: Verb. Moscow: Bukinist.
  40. Skvayrs, E. (2022). Syntactic and morphological aspects of the Russian translation of Low German surnames from historical documents of Lübeck (14th-16th centuries). Tomsk State University Journal of Philology, 75, 221-244. doi: 10.17223/19986645/75/11.
  41. Smirnitsky, A.I., & Passek, V.V. (1957). Syntax of the English language. Moscow: Publishing House of Foreign Language Literature.
  42. Smirnitsky, A.I. (1959). The morphology of the English language. Moscow: Publishing House of Foreign Language Literature.
  43. Tao, S., Donatelli, L., & Hahn, M. (2024). More frequent verbs are associated with more diverse valency frames: Efficient principles at the lexicon‑grammar interface. In L.‑W. Ku, A. Martins & V. Srikumar (Eds.), Proceedings of the 62nd annual meeting of the association for computational linguistics (Volume 1: Long Papers) (pp. 11795-11810). Bangkok: Association for Computational Linguistics. doi: 10.18653/v1/2024.acl‑long.635.
  44. van Goethem, K., & Koutsoukos, N. (2022). How typology shapes the constructional network: Denominal verb constructions in English, Dutch and German. Journal of Word Formation, 6(1), 7-57. doi:10.3726/zwjw.2022.01.01.
  45. Vinogradov, V.V. (1947). The Russian language: A grammatical theory of the word. Moscow: State Educational Publishing House of the Ministry of Education RSFSR.
  46. Yartseva, V.N. (1968). Studies in general theory of grammar. Moscow: Nauka.