Кабыл алынган убакыт 28.10.2025, Түзөтүлгөн 25.02.2026, Кабыл алынган 24.03.2026

Ч. Айтматовдун көркөм дискурсундагы “эркиндик” жана “ар-намыс” лингвомаданий концепттери (“биринчи мугалим” повестинин негизинде)

Мунара Курманалиева, Аймүрөк Досматова

Заманбап жогорку билим берүүнүн тездик менен санариптешүүсү жана глобалдашуусу шартында классикалык гуманисттик идеалдарды жана “санариптик манкуртизм” коркунучтарына туруштук бере ала турган моралдык багыт берүүчү катары педагогдун ролун кайра карап чыгуунун курч зарылчылыгы келип чыгууда. Бул макала Ч. Айтматовдун көркөм дүйнөсүнүн алкагында анын алгачкы прозасынын негизинде “эркиндик” жана “ар-намыс” лингвомаданий концепттеринин чагылдырышынын өзгөчөлүктөрүн аныктоого багытталган. Изилдөө процессинде адабий тексттерди салыштырма-типологиялык талдоо методдору, көркөм образдарды чечмелөөдө герменевтикалык ыкма, ошондой эле жазуучунун педагогикалык мурасындагы баалуулук доминанттарын аныктоо үчүн аксиологиялык метод колдонулган. Изилдөөнүн жүрүшүндө автор тарабынан Ч. Айтматовдун көркөм дүйнөсүндө билим берүү феномени жөн гана билим берүү алкагынан чыгып, инсандын экзистенциалдык куткаруу актысы болуп саналары аныкталган. “Биринчи мугалим” повестиндеги мугалим Дүйшөндүн образын талдоо көрсөткөндөй, автор педагогикалык ишмердүүлүктү руханий эркиндикти жана кылымдар бою келе жаткан караңгылыкты жеңүүгө багытталган адеп-ахлактык эрдик катары карайт. Жазуучунун чыгармаларындагы “айылдык мектеп” аң-сезимдүү тандоого жана жоопкерчиликке жөндөмдүү адамдын субъекттүүлүгү калыптана турган ыйык мейкиндик катары чыга тургандыгы далилденген. “Агартуу – манкуртизм” антитезасына өзгөчө көңүл бурулган: маданий жана интеллектуалдык баалуулуктарга жетүүнүн жоголушу адамдагы адамдык касиеттин деградациясына алып келери далилденген, бул Айтматовдун чечмелөөсүндө инсандын кадыр-баркы интеллектуалдык көз карандысыздык менен тыгыз байланышта экендиги, ал өзүн курмандыкка чалууну жана гуманисттик принциптерге берилгендикти айкалыштырган “идеалдуу мугалимдин” образы аркылуу калыптанары автор тарабынан негизделген. Изилдөөнүн жыйынтыктары педагогика, филология жана билим берүү философиясы боюнча окуу курстарына киргизилиши мүмкүн, ошондой эле студенттердин баалуулук компетенттүүлүгүн калыптандыруу үчүн жогорку окуу жайларында тарбия иштеринин стратегияларын иштеп чыгууда колдонулушу мүмкүн

гуманисттик философия; педагогикалык идеал; аксиология; манкуртизм; интеллектуалдык эмансипация; руханий агартуу; билим берүү этикасы
42-49
Kurmanalieva, M., & Dosmatova, A. (2026). Linguocultural concepts of “freedom” and “dignity” in the literary discourse of Ch. Aitmatov (based on the story “The First Teacher”). Bulletin of the Bishkek State University, 24(1), 42-49. https://doi.org/10.35254/ss/1.2026.42

Колдонулган булактар

  1. Abdulvokhidov, E. (2025a). Pedagogical aspects of continuity of generations in the concept of Chingiz Aitmatov. Eurasian Journal of Social Sciences, Philosophy and Culture, 5(6), 57-62. doi: 10.5281/zenodo.15663265.
  2. Abdulvokhidov, E. (2025b). Fiction as a source of pedagogical knowledge. Development and Innovations in Science, 4(10), 56-60. doi: 10.5281/zenodo.17164298.
  3. Adilova, C.A. (2022). Peculiarities of communicative exercises in teaching cluster approach-based English in the field of natural sciences of academic lyceums. Current Research Journal of Pedagogics, 3(1), 22-26. doi: 10.37547/pedagogics-crjp-03-01-04.
  4. Aitmatov, C. (1988). The day lasts more than a hundred years. Indiana: Indiana University Press.
  5. Aitmatov, C. (1991). The first teacher. Bishkek: Adabiyat.
  6. Akmatov, K.K. (2019). Studying a novelet “The first teacher” by Chinghiz Aitmatov at school. International Research Journal, 7(85).
  7. Bekzada, K.K. (2023). Artistic-axiological content of Ch. Aytmatov’s works. Journal of Osh State University, 2(2), 23-29. doi: 10.52754/16948874_2023_2(2)_3.
  8. Chulkina, N.L., & Kasymalieva, K.E. (2019). Chingiz Aitmatov and culture of peace: To intellectual and moral-spiritual dialogue. RUDN Journal of Studies in Literature and Journalism, 24 (1), 156-160. doi: 10.22363/2312-9220-2019-24-1-156-160.
  9. Criminal Code of the Kyrgyz Republic No. 127. (2021, October). Retrieved from https://prg.kz/document/?doc_id=36675065&pos=5;156.
  10. Danilchenko, G.D. (2013). The historical context in early narratives Chingiz Aitmatov. Terra Linguistica, 2(172).
  11. Huang, J., & Sang, G. (2023). Conceptualising critical thinking and its research in teacher education: A systematic review. Teachers and Teaching, 29(6), 638-660. doi: 10.1080/13540602.2023.2212364.
  12. Kabysheva, M. (2025). Fostering critical thinking in learning outcomes of Kazakhstan initial teacher education. Frontiers in Education, 10, article number 1554713. doi: 10.3389/feduc.2025.1554713.
  13. Kadyrov, A., Zhumagulov, T., & Maratov, B. (2021). Humanism of Chingiz Aitmatov gained through suffering of the epoch. In Proceedings of 6th international conference on contemporary education, social sciences and humanities (pp. 110-116). Dordrecht: Atlantis Press. doi: 10.2991/assehr.k.210902.019.
  14. Kadyrov, A.I. (2023). “Mankurt” – “Xrod” – “Das Man”: Crisis of modernity in late period of Chingiz Aitmatov’s work. RUDN Journal of Philosophy, 27(2), 457-468. doi: 10.22363/2313-2302-2023-27-2-457-468.
  15. Kofman, A.F. (2019). Chingiz Aitmatov’s fictional world. Studia Litterarum, 4(2), 292-311. doi: 10.22455/2500-4247-2019-4-2-292-311.
  16. Kolomiets, G.G., Parusimova, Ya.V., & Kolesnikova, I.V. (2019). Philosophy of human dignity in the problem field of the global world. RUDN Journal of Philosophy, 23(4), 508-520. doi: 10.22363/2313-2302-2019-23-4-508-520.
  17. Konovalov, A.A., & Bitokova, T.V. (2019). Main factors of emancipation and transformation of gender roles of women from Kabardino-Balkaria in the 1920-1950s. Manuscript, 12(6). doi: 10.30853/manuscript.2019.6.8.
  18. Monastireva-Ansdell, E.I. (2020). First/last teacher: Recasting soviet legacies in contemporary Kyrgyz cinema. The Russian Review, 79(3), 453-473. doi: 10.1111/russ.12274.
  19. Murzakulova, R., & Meerim, I.K. (2025). The possibility of using ethnocultural values in the works of Ch. Aitmatov for the spiritual and moral education of adolescents. International Journal of Humanities and Natural Sciences, 11-1(110).
  20. Nasibullina, N.Sh. (2020). Creativity of Chingiz Aitmatov in the Tatar-Kyrgyz literary connections context (translation problems). ISPEC International Journal of Social Sciences & Humanities, 4(1), 1-8. doi: 10.46291/ISPECIJSSHvol4iss1pp1-8.
  21. Özyurt, C. (2024). Three states of the Soviet education system in Aitmatov’s works: Enlightenment, dysfunctionalization and mankurtization. MANAS Journal of Social Studies, 13(2), 646-664. doi: 10.33206/mjss.1392118.
  22. Satkeeva, Z.Kh., Ryskulova, N.Y., Medetbek Kyzy, S., & Ashimova, Ch.B. (2023). The concept “man” in Ch. Aitmatov’s fiction prose. International Journal of Humanities and Natural Sciences, 12-4(87), 116-118. doi: 10.24412/2500-1000-2023-12-4-116-118.
  23. Selwyn, N. (2021). The human labour of school data: Exploring the production of digital data in schools. Oxford Review of Education, 47(3), 353-368. doi:10.1080/03054985.2020.1835628.
  24. Semenova, V. (2025). The signifcance of Chingiz Aitmatov’s works in the development of Sakha (Yakut) culture. Turkic Studies Journal, 7(1),130-145. doi: 10.32523/2664-5157-2025-1-130-145.
  25. Shamuratova, Z.A., & Altynbaeva, A.O. (2018). The image of the teacher in the works of Ch. Aitmatov and T. Kaipbergenov. Young Scientist, 49(235), 422-426.
  26. Shukurova B. (2024). The image of the enlightened teacher in Kyrgyz and Uzbek stories (through the works of C. Aitmatov and L. Burihon). Journal of Modern Educational Achievements, 10(10), 292-295.
  27. Smirnova, A.I. (2024). The artistic universe of Chingiz Aytmatov: From bilinguality to transculture. Polylinguality and Transcultural Practices, 21(1), 122-133. doi: 10.22363/2618-897X-2024-21-1-122-133.
  28. Yakubov, I., & Yarmukhammat, M. (2023). Literary and aesthetic concept of Chingiz Aitmatov. In 2023: Conference on applied and practical sciences (pp. 133-137). OpenConference.
  29. Yeşilyurt, A., & Okyay, Z. (2024). Dramaturgical film analysis in Soviet cinema: “My first teacher (1965)” and “Little soldier (1972)” boy as the movie examples. The Journal of International Civilization Studies, 9(1), 35-51. doi: 10.58648/inciss.1457240.
  30. Yuan, R., & Liao, W. (2023). Critical thinking in teacher education: Where do we stand and where can we go? Teachers and Teaching, 29(6), 543-552. doi: 10.1080/13540602.2023.2252688.