Кабыл алынган убакыт 11.02.2026, Түзөтүлгөн 04.06.2026, Кабыл алынган 27.06.2026

Эмоцияларды маданий концептуалдаштыруу: кыргыз жана англис тилдериндеги жүрөк метафоралары

Назгуль Жаркинбаева*, Анаркан Бектурова, Гүлнара Байгобылова, Чолпон Наиманова, Гүлнура Жумалиева

ndzharkinbaeva@bhu.kg



Ар кандай тилдердеги эмоцияларды билдирген жүрөккө байланыштуу вербалдык метафораларды изилдөө заманбап когнитивдик лингвистиканын актуалдуу багыттарынын бири бойдон калууда. Бул өзгөчө ар түрдүү маданияттарды түшүнүү жана натыйжалуу маданият аралык коммуникацияны камсыз кылуу зарылдыгы менен байланыштуу. Бул изилдөөнүн максаты кыргыз жана англис тилдериндеги жүрөккө байланыштуу вербалдык метафораларды изилдөө жана талдоо болуп саналат. Методологиялык негиз катары З. Дербишеванын когнитивдик-концептуалдык модели жана метафораларды аныктоо процедурасы колдонулду. Изилдөөдө Британ улуттук корпусу жана Manas-UdS кыргыз корпусу пайдаланылды. Изилдөөнүн жыйынтыктары эки тилде тең жүрөккө байланыштуу метафоралардын олуттуу саны бар экенин көрсөтүп, эмоцияларды концептуалдаштырууда жүрөктүн маанилүү ролун тастыктады. Кыргыз тилинде коркуу жана эмоционалдык ооруну чагылдырган метафоралар өзгөчө өнүккөнү аныкталды. Метафоралык система табиятка байланышкан образдар, өткөрүмдүү контейнерлер жана органикалык процесстер аркылуу көчмөн салттын күчтүү таасирин көрсөттү. Англис тилинде метафоралык моделдер механисттик жана индивидуалисттик мүнөзгө ээ болуп, көзөмөл жана чектөө метафораларын камтыйт. Ошондой эле айрым метафоралык шайкештиктер универсалдуу болгону менен, алардын өнүгүшү ар башка тилдерде олуттуу айырмаланары аныкталды. Метафоралык системалар маданий дүйнө таанымды гана чагылдырбастан, аны калыптандырары көрсөтүлдү. Алынган жыйынтыктар лингвисттер, котормочулар жана маданият аралык коммуникация адистери тарабынан теориялык изилдөөлөрдө, котормо практикасында жана маданият аралык компетенттүүлүктү өнүктүрүү программаларын түзүүдө колдонулушу мүмкүн. Муну менен бул изилдөө когнитивдик лингвистика менен маданият аралык изилдөөлөрдүн өнүгүшүнө салым кошот

жүрөккө байланыштуу вербалдык метафоралар; когнитивдик лингвистика; тил аралык салыштыруу; соматикалык метафора; концептуалдык метафора теориясы; көчмөн дүйнө тааным
8-20
Dzharkinbaeva, N., Bekturova, A., Baigobylova, G., Naimanova, Ch., & Dzhumalieva, G. (2026). Cultural conceptualisations of emotion: Heart metaphors in Kyrgyz and English. Bulletin of the Bishkek State University, 24(2), 8-20. https://doi.org/10.35254/ss/2.2026.08

Колдонулган булактар

  1. Aksan, M. (2006a). Metaphors of anger: An outline of a cultural model. Journal of Linguistics and Literature, 3(1), 31-67.
  2. Aksan, M. (2006b). The container metaphor in Turkish expressions of anger. Journal of Linguistics and Literature, 3(2), 1-20.
  3. Almaghlouth, S., & Alotaibi, L. (2024). Heart metaphors in economic discourse corpora: Conceptual evidence and translation insight. Cogent Arts & Humanities, 11(1), article number 2331671. doi: 10.1080/23311983.2024.2331671.
  4. Barcelona, A. (Ed.). (2003). Metaphor and metonymy at the crossroads: A cognitive perspective. Berlin: De Gruyter Mouton.
  5. Baş, M. (2023). The conceptual nature of the Turkish emotion term “Heyecan”. Language and Cognition, 16(3), 666-689. doi: 10.1017/langcog.2023.53.
  6. Cameron, L. (2003). Metaphor in educational discourse. London: Bloomsbury Academic.
  7. Derbisheva, Z.K. (2017). Cognitive-conceptual approach to the study of the Kyrgyz language. Journal “Herald of KRSU”, 17(9), 111-115.
  8. Gibbs, J.R.W. (2005). Embodiment and cognitive science. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/CBO9780511805844.
  9. Group, P. (2007). MIP: A method for identifying metaphorically used words in discourse. Metaphor and Symbol, 22(1), 1-39. doi: 10.1080/10926480709336752.
  10. Ingold, T. (2021). The perception of the environment: Essays on livelihood, dwelling and skill (1st ed.). London: Routledge. doi: 10.4324/9781003196662.
  11. Kövecses, Z. (2020). Extended conceptual metaphor theory. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/9781108859127.
  12. Malik, N.A., Shak, M.S.Y., Mohamad, F., & Joharry, S.A. (2022). Corpus-based studies of metaphor: An overview. Arab World English Journal, 13(2), 512-528. doi: 10.24093/awej/vol13no2.36.
  13. Neumair, P.A., Gehrecke, F.M., Hartmann, S., & Ziem, A. (2025). A frame-semantic approach to conceptual metaphors in the domain of emotion. Language and Cognition, 17, article number e6. doi: 10.1017/langcog.2024.37.
  14. Pelkey, J. (2023). Embodiment and language. Wires Cognitive Science, 14(5), article number e1649. doi: 10.1002/wcs.1649.
  15. Ponsonnet, M. (2022). Emotional linguistic relativity and cross-cultural research. In G.L. Schiewer, J. Altarriba & B.C. Ng (Eds.), Language and emotion: An international handbook (pp. 1032-1061). Berlin: De Gruyter Mouton. doi: 10.1515/9783110347524.
  16. Semino, E. (2008). Metaphor in discourse. Cambridge: Cambridge University Press.
  17. Sharifian, F. (2011). Cultural conceptualisations and language. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.
  18. Stefanowitsch, A., & Gries, S.T. (2007). Corpus-based approaches to metaphor and metonymy. Berlin: De Gruyter Mouton. doi: 10.1515/9783110199895.
  19. Zhao, X., Zheng, Y., & Zhao, X. (2023). Global bibliometric analysis of conceptual metaphor research over the recent two decades. Frontiers in Psychology, 14, article number 1042121. doi: 10.3389/fpsyg.2023.1042121.
  20. Zou, J., Fuller, C., & Wang, L. (2025). The interplay between cultural models and metaphor understanding: A cross-cultural cognitive perspective. Frontiers in Psychology, 16, article number 1539784. doi: 10.3389/fpsyg.2025.1539784.