Кабыл алынган убакыт 22.01.2026, Түзөтүлгөн 25.05.2026, Кабыл алынган 27.06.2026

Кыргыз жана немис тилдериндеги кызматчы сөздөр: классификациясы жана салыштырма анализи

Айана Мурзабаева*, Чолпон Талканова, Валерия Кузнецова, Амангельды Бекбалаев

amurzabaeva@bhu.kg



Кызматчы сөздөрдүн класстарын системалаштыруу салыштырма тил илиминдеги актуалдуу маселелердин бири болуп саналат, анткени типологиялык жактан айырмаланган тилдер грамматикалык мамилелерди билдирүүдө принципиалдуу түрдө ар башка механизмдерди колдонушат. Бул изилдөөнүн максаты кыргыз тилиндеги кызматчы сөздөрдүн төрт классынын – послелогдордун, жардамчы зат атоочтордун, байламталардын жана бөлүкчөлөрдүн немис тилиндеги структуралык эквиваленттери менен болгон тил аралык функционалдык дал келүүлөрүнүн түрлөрүн жана иерархиясын аныктоо, ошондой эле бир тилде экинчи тилге мүнөздүү болгон структуралык каражаттар жок болгон учурда колдонулган компенсациялык грамматикалык механизмдерди аныктоо болуп саналат. Изилдөөдө салыштырма талдоо, параллелдүү тексттер ыкмасы, сүрөттөмө-аналитикалык процедуралар жана компоненттик талдоо колдонулду. Эмпирикалык база катары эки тилдин грамматикалык сүрөттөмөлөрү жана параллелдүү көркөм тексттер кызмат кылды. Талдоонун жыйынтыгында немис тилиндеги предлогдор кыргыз тилиндеги послелогдордун негизги функционалдык эквиваленти болуп кызмат кылаары аныкталды. Бирок бул дал келүү бир маанилүү эмес: бир эле послелог контекстке жараша ар кандай предлогдор аркылуу берилиши мүмкүн, ал эми айрым грамматикалык маанилер наречие же аналитикалык конструкциялар аркылуу туюнтулат. Ошондой эле үч бөлүктөн турган морфологиялык түзүлүшкө ээ болгон кыргыз тилиндеги жардамчы зат атоочтордун (негиз + таандык мүчө + жөндөмө мүчө) немис тилинде сөз түркүмү боюнча түз эквиваленти жок экени аныкталды; алардын мейкиндиктик мааниси негизинен предлогдор, ошондой эле наречиелер жана татаал предлогдук конструкциялар аркылуу берилет. Эки тилдеги тең салалуу байламталар системасы кыйла даражада изоморфизмди көрсөтөт, ал эми багыныңкы байланыш каражаттары тармагында олуттуу сандык асимметрия байкалат: немис тили мындай каражаттардын кыйла бай топтомуна ээ, ал эми кыргыз тили бул айырмачылыкты этиштин нефиниттик формаларын жана шарттуу ыңгайды колдонуу аркылуу компенсациялайт. Эң аз болжолдонгон тил аралык дал келүүлөр бөлүкчөлөр тармагында байкалган, бул алардын прагматикалык жана дискурстук мүнөзү менен түшүндүрүлөт. Алынган жыйынтыктар салыштырма тил илими жана котормо таануу тармагындагы изилдөөчүлөр үчүн, ошондой эле кыргыз жана немис тилдеринин окутуучулары үчүн кызыктуу болот

типологиялык айырмачылык; SOV сөз тартиби; нефиниттик багыныңкы байланыш; грамматикализация; морфосинтаксистик асимметрия; параллелдүү корпус талдоосу; тил аралык эквиваленттүүлүк
21-33
Murzabaeva, A., Talkanova, Ch., Kuznetsova, V., & Bekbalaev, A. (2026). Function words in Kyrgyz and German: Classification and contrastive analysis. Bulletin of the Bishkek State University, 24(2), 21-33. https://doi.org/10.35254/ss/2.2026.21

Колдонулган булактар

  1. Abdykaimova, O.S., Abramova, L.A., & Abdullaeva, S.M. (2020). Theoretical grammar of German: Instructional manual. Bishkek: Kyrgyz-Russian Slavic University.
  2. Abdykakharov, A.T. (2007). English prepositions, Kyrgyz postpositions, and auxiliary nouns from the perspective of linguistic nomination. (Doctoral dissertation, Ural Federal University named after the First President of Russia B.N. Yeltsin, Bishkek, Kyrgyzstan).
  3. Abramov, B.A. (2004). Theoretical grammar of German. Moscow: Vlados.
  4. Admoni, V.G. (1970). The structure of German. München: C.H. Beck.
  5. Aitmatov, T. (2016). Dshamilja. Frankfurt am Main: Insel Verlag.
  6. Bergman, N.A., & Gilkner, A.Y. (1957). Grammar of the German language: Textbook for grade 8 (8th ed.). Moscow: Educational and Pedagogical Publishing House.
  7. Biyaliev, K.A. (2013). A brief grammar reference of the Kyrgyz language. Bishkek: Kyrgyz-Russian Slavic University.
  8. Bizhkenova, A. (2017). Structural-semantic and pragmatic features of deonym adjectives in Russian, Kazakh and German languages. XLinguae, 10(4), 3-12. doi: 10.18355/XL.2017.10.04.01.
  9. Boye, K. (2023). Grammaticalization as conventionalization of discursively secondary status: Deconstructing the lexical-grammatical continuum. Transactions of the Philological Society, 121(2), 270-292. doi: 10.1111/1467-968X.12265.
  10. Cermakova, A., Hasselgård, H., Malá, M., & Šebestová, D. (Eds.). (2024). Contrastive corpus linguistics: Patterns in lexicogrammar and discourse. London: Bloomsbury Publishing.
  11. Davletov, S., & Kudaybergenov, S. (1980). Modern Kyrgyz: Morphology. Bishkek: Mektep.
  12. De Knop, S., & Gallez, F. (2023). A contrastive study of Germanic satellite-framed languages: The role of prepositions, postpositions and morphosyntactic case-marking. In International cognitive linguistics conference (pp. 1-27). Düsseldorf: Heinrich Heine University Düsseldorf.
  13. Diykanov, K. (1955). The noun in the Kyrgyz language. Bishkek: Publishing House of the Kyrgyz Academy of Sciences.
  14. Dryer, M., & Haspelmath, M. (Eds.). (2013). The world atlas of language structures online. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. doi: 10.5281/zenodo.13950591.
  15. Dzholdobekov, A. (1969). German prepositions and their functional analogues in Kyrgyz language. (Doctoral dissertation, Kyrgyz State University, Bishkek, Kyrgyzstan).
  16. Glinz, H. (1961). The inner form of German: A new German grammar (4th ed.). Bern: Francke.
  17. Haspelmath, M. (2023). Word-class universals and language-particular analysis. In E. van Lier (Ed.), The Oxford handbook of word classes. Oxford: Oxford University Press. doi: 10.1093/oxfordhb/9780198852889.013.2.
  18. Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/9781139016704.
  19. Jung, W. (1996). Grammar of the German language. Saint Petersburg: Lan.
  20. Kozuev, D.I., Beksultanova, G.A., & Jumalieva, G.E. (2021). Structural-semantic features of English and Kyrgyz complex sentences with adverbial clauses. In Social and cultural transformations in the context of modern globalism (pp. 871-878). London: European Publisher. doi: 10.15405/epsbs.2021.11.117.
  21. Moskalskaja, O.I. (2004). Grammar of contemporary German language. Moscow: Academia.
  22. Pazilova, T.Zh. (2025). Auxiliary verbs in the formation of compound verbs in the Kyrgyz language. Bulletin of Science and Practice, 11(6), 704-709. doi: 10.33619/2414-2948/115/88.
  23. Ryskulova, Ch.Sh. (2008). A comparative study of Kyrgyz postpositions and their functional equivalents in English. (Doctoral dissertation, Ural Federal University named after the First President of Russia B.N. Yeltsin, Bishkek, Kyrgyzstan).
  24. Sagynbaev, K. (1989). French spatial prepositions and their Kyrgyz analogues. (Doctoral dissertation, Kyrgyz State University, Bishkek, Kyrgyzstan).
  25. Sarymsakova, A.Zh. (2007). Synsemantic lexical units of German and Kyrgyz languages. (Doctoral dissertation, Kyrgyz-Russian Slavic University, Bishkek, Kyrgyzstan).
  26. Sydykov, Zh.K. (1990). The phonetic structure of modern Kyrgyz literary language and dialects. (Doctoral dissertation, Kyrgyz State University, Bishkek, Kyrgyzstan).
  27. Umarov, K. (1973). German subordinating conjunctions and their functional equivalents in Kyrgyz language. (Doctoral dissertation, Kyrgyz State University, Bishkek, Kyrgyzstan).
  28. Washington, J., Çöltekin, Ç., Akkurt, F., Chontaeva, B., Eslami, S., Jumalieva, G., Kasieva, A., Kuzgun, A., Marşan, B., & Taguchi, C. (2024). Strategies for the annotation of pronominalised locatives in Turkic universal dependency treebanks. In A. Bhatia, G. Bouma, A.S. Doğruöz, K. Evang, M. Garcia, V. Giouli, L. Han, J. Nivre & A. Rademaker (Eds.), Proceedings of the joint workshop on multiword expressions and universal dependencies (pp. 207-219). Torino: ELRA and ICCL.
  29. Zakharova, O.V. (1987). Grammar of the Kyrgyz literary language. Part 1: Phonetics and morphology. Bishkek: Ilim.
  30. Zhunussova, B., Baimurynov, Z., Kenzhegaliyev, S., Sametova, Z., Kenzhebekova, A., & Balabekova, M. (2024). The nature and function of the ancient Turkic functional word “birlan” in modern Turkic languages (using the example of the Kazakh language). Forum for Linguistic Studies, 6(6), 162-171. doi: 10.30564/fls.v6i6.6943.